Ой-каҥаш: Нойымо чер деч утлаш лиеш

Вход на сайт

Маргарита Тойшева - йочам эмлыше, «Саскавий» вуйверын еҥже - ой-каҥашым пуа.

Tojsheva_Arslan.jpg

Марий калык – пашаче калык. Тудо нигунамат нойымашым пален огыл, маска гай патыр лийын, мӱкш гай пашам ыштен. Ю вийлан ӱшанен. Муро гоч шке ойгыжым, шинчавӱдшым, куанжым луктын моштен. Пашам муро дене тӱҥалын да муро денак кошартен. Ныжылге сем почеш кушталтен, нойышо капшым лывыртен кандарен. Эн тӱҥжӧ, пӱртӱс дене чак кылым кучен, кӱсотыш коштын. Теве, эрдене кынелын, Вӱд Авалан пелештен, яндар памаш вӱд дене чурийвылышыжым шӱалтен, ару вӱдым подылын, кугу вий-куатым капышкыже налын. Пошкудым вашлийын, шыма ончалтышышт дене, поро шомакышт дене ваш куаным пӧлекленыт, «иледа-кутыреда, таза лийза» манын пелештеныт.

А пытартыш жапыште марий еҥ дечат колаш логалеш: ала-молан илышыште нимоат огеш куандаре, умылтарыдыме нойымашым шижам. Вучалтыза, а пашам чот йӧратыше еҥын чержак пижын огыл? Те маныда: эше тыгай чер уло?.. Молан вара ме тыге чот ноена, да кӧргыштына пусталыкым шижына? Эрдене мален кынелат веле, а кап-кыл йӧршынат канен огыл. Вара кечымучко паша ок вораҥ: эре шагатым эскерет – вашкерак мӧҥгӧ каяш да диваныш телевизор воктеке возаш шонет. Тунам кылме черат чӱчкыдынрак пижедылеш, вуй пӧрдеш, темпетатур кӱза, мален колтен огына керт, логар чӱчкыдын кыжгымдылеш да пуалеш, йыжыҥ кая, чогашыл коршта, уш-акыл тӱткылык да писылык иземеш, кап-кыл каҥгемеш але, мӧҥгешла, уто коя погына – чыла тиде кугу лӱдыкшӧ нерген ойла.

Вашмут икте: ме кызыт моткоч шуко сынан уверым шке гоч колтена, кап-кылна, уш-акылна йӧршынат огыт кане, эреак пашам ыштат, тӱрлӧ умылыдымаш дене кучедалыт, тыгак чоныштына йокрок кумыл чӱчкыдын озалана, шагал тарванылна, компьютер ончылно шуко шинчена. А мом ме кочкына? Пӱртӱс «лавыраҥмашат» тазалыкланна эҥгекым ышта. Ик сай кечын, кап-кылна чылт лунчырга, тыглай кылме чер дене эмганена да ятыр жап орланена. Тергалтме годым вӱр, шондо анализат, УЗИ-ат нимогай уда вашталтышым огыт ончыкто. Нойымаш черын ик амалже – посна вирус-влак (герпес вирусын шымше да кумшо типше, Эпштейн-Барр вирус). Тӱняште илыше 90% еҥ кап-кыл пеҥгыдылыкым, аралтышым лунчыртышо вирусым нумалеш.

Нойымаш чер дене ӱдырамаш-влак пӧръеҥ деч кок-кум пачаш чӱчкыдынрак, самырык-влак шоҥгырак деч утларак черланат. Тыгай еҥ-влак 20-50 ияшрак да кӱшыл шинчымашан улыт. Нунын радамыште -эмлызе, туныктышо, банкир, юрист, журналист, усталык шӱлышан айдеме. Чыланат пашам кыртмен, шот дене, вуйым пуэн шуктат, тургыжланаш йӧратат, чулым, чын да пеҥгыде койыш-шоктышышт дене ойыртемалтыт, но нуным пеш вашке сусырташ лиеш, вичкыж кумылан, чылажымат чонышко налше айдеме улыт.

Чот пашам ыштымеке, пайрем касышкат, дискотекышкат миен толаш вийым муыт. Но! Кылме чер семын шылын толшо нойымаш марте гына!

А тиде чер тендам авалтен гын, ида юватыл - эмлызе деке кайыза, ой-каҥашыжым колыштса да шкаланда пеҥгыдын ӱшаныза, но специалистын шӱдымыж почеш веле витамин-минерал комплексым, нервым луштарыше эмым йӱза. Суткаште 8-9 шагат деч шагал огыл да ласкан малыза, витаминан кочкышым, тыгак пӱкшым, теҥыз ковыштам, колым кочса. Нойымым шижыда гынат, спорт дене кылым кучыза: телым ече дене мунчалтыза, бассейныш коштса, кеҥежым куржталза, вӱдыштӧ ийза. Уке гын, кеч кок-кум шагат йолын коштса, яндар южышто яра жапдам эртарыза, арнялан ик гана мончаш пураш ида мондо, чонлан келшыше сомылдам шуктыза, куаным кондышо еҥ-влак дене вашлийза. Мер пашат кумылым нӧлташ полша.

Теве мыйынат пашаште кажне кечын 30-40 еҥ дене мутланаш, нунын тазалыкыштым тергаш логалеш. Кастене йӧратыме сомылетат ик жаплан куандарымым чарна. Но мый шкемым сеҥен, паша гыч мӧҥгӧ йолын каем, суртыш кӱлеш-оккӱл вийым ом кондо. Вара вӱд дене чывылалтам, погымо осал куатым мушкын колтем. Шуматкечын-рушарнян еш дене ече ӱмбаке шогалына, пӱртӱсыштӧ, пакчаште жапым эртарена – уш-акыл пашам кап-кыл вийым пыштыме паша дене алмаштена. А мончашке пурымеке, чыла нойыметымат мондет! Тыгак мыланем ӱшанле эҥертыш – «Саскавий» ушем.

Чынжым гын, кеч-куштат да кеч-кунамат - вашкутырымаште, канымаште, пашам ыштымаште, спортышто - куаным ужын, пиалым шижын моштыза.

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.