«Солык, солык, солыкем…»

Вход на сайт

Акрет годсек кажне марий ешыште солык кеч-могай пайремым эртарымаште, кеч-могай йÿлам шуктымаште ик эн тÿҥ верым налеш. Эрдене эр кынелын, чурийым яндар вÿд дене шÿалтен, ару солык дене ÿштылын коштат; киндым коҥга гыч кÿэшт луктыт – ош солыкеш вÿдылыт; сÿаным але кугу унам капка ончыко налаш лектыт – кинде теркем солык дене кучат; сÿан калыкым куштыктышо гармончо ден тÿмырчыланат солыкым пуат; марлан мийыше ÿдыр кумалтышлан солыкым опта; салтакыш кайыше рвезылан солыкым кылдат…

Тений кеҥежым Йошкар-Олаште Пеледыш пайрем годым «Саскавий» марий ÿдырамаш ушем «Марий солык» конкурсым икымше гана эртарыш. Тушко 11 ÿдырамаш, тÿрлö коллектив Звенигово, Кужэҥер, Мари-Турек, Медведево, Морко, Оршанке, Советский, У Торъял, Шернур районла да Йошкар-Ола гыч ушнышт. Тиде пайрем шыжымат шуйныш…

Коча-кованан шондыкышто аралалтше солык – марий еш але посна еҥ нерген каласкалыше шергакан поянлык. Теве Шернур район гыч уста тÿрызö Лидия Веткина «Онапу» солык дене палдарыш. Тудо палемдыш: «Онапу» солыкын тÿрлымö сÿретышкыже Шочынаван куатшым шыҥдарыме. Тиде тÿр ончыкылыклан пиалан илышым сöра».

Аҥысыр вынер куэмеш йошкар мэж шÿртö дене тупынь вел гыч шÿртö пырчым шотлен тÿрлымö. Орнаментым «темышан» пÿшкыл, «керыштыш тÿр» пÿшкыл дене тÿрлымö. Шке пидме кружева дене сылнештарыме.

Тыгай солыкым Агавайрем Кугу Юмылан (Агаварем Кугу Юмын Аважлан) надырлен, кÿсотысо онапу пушеҥгышке сакеныт.

«Шошым, Кугече пайрем эртымеке, ял калык погынен, Агавайрем кечым палемдат. Кумалтыш кечын ямдылыме шиште сортам, кÿэштме мелнам, тÿрлеман когыльым, кÿктымö чевер муным, пура леҥежым, мушмо ший надырым, у солык ден шовычым налын отыш лектыт. Поснак ялыш марлан толшо у шешкылан тургыжландарыше пайрем. Вет тиде кечын тудын кидше дене тÿрлымö солыкым ял калык ончаш тÿҥалеш. Ялыште кок, кум у шешке лийын гын, эн сай солыкым карт кугыза ойырен налын, онапу пушеҥгылан пöлекла. Тидыже шешкылан да ешыжлан кугу пиал, - умбакыже каласкалыш Лидия Васильевна. – Онапу пушеҥге йыр тиде солыкым öндал кылтен – вес ий марте сай, улан, пиалан илышым сöрен сакеныт».

Вес йÿла. Рвезе рекрутыш каен – келшыме ÿдыржö солыкым пуэн. Тудым гармоньыш пижыктен, рвезе мурен:
Кидым рÿзен чеверын да,
Солыкым рÿзен чеверын.
Ой, чеверын-чеверын да
Вес гана ужмеш чеверын!

Каче ÿдыр йÿкташ мия, ÿдыр марлан лекташ кöна гын, качылан, путлышо марийлан адак солыкым кучыкта.

Сÿан калык ÿдырым налаш толеш, тудо пöръеҥ-шамычлан ваче гоч солыкым кылтен сака. Ожно сÿанватыланат солыкым пуэныт, ончылсакыш ÿмбаке сакалташ. Кызыт ынде шовычым пöлеклат, а пöръеҥлан – солыкымак. Тиддеч вара тыге муралтат:
Ой, куп лÿҥга, куп лÿҥга.
Куп лÿҥга куэлан верчын.
Ой, ме лÿҥгена, ме лÿҥгена
Шовыч ден солыклан.

Ӱдырын шочмо сурт гыч лектын кайымыж деч ончыч, аваже сугыньым пуэн, солыкыш вÿдылмö юмыоҥам кучыктен. Каче суртыш толмеке, качын аваже солыкеш киндеркым кучен, сÿан калыкым, эргыж ден шешке лийшыжым вашлияш лектын. Ӱдыр кондымо юмыоҥажым юмо лукыш шогалтен, лÿмын тÿрлымö солыкым сакалтен.

Вара тиде юмынсолык дене изи йочан черланымыж годым, юмым сöрвален пелештен, икшывым пÿтыралын.

Сÿан эрлашын у вате памаш але таве гыч вÿдым конден, марийжын ваче гоч солыкым лупшалын, кондымо вÿдым кидышкыже шавен, а тудыжо, еш кöргыштö осал ынже лий манын, шÿргым мардеж ваштареш мушкын.

Да, илышын тÿрлö татшылан – посна солык. Пайремлан гына огыл, тыглай кечынат солык ойыртемалтше сомылым шуктен. Теве ушкал водарым йытыраяш солык лийын, мужедаш весым кучылтыныт.

Конкурс годым кажне ÿдырамаш шке илыш корныжо, пÿрымашыж дене кылдалтше солык дене палдарен. Чын денак, солык – оҥай книга гаяк. Илыш книгам ушештара.

«Марий солык» конкурсышто Морко районын усталык коллективше (Эҥерсола ден Октябрьский ялысе тÿвыра пöрт-влак) икымше верыш лектын. Кокымшо дене Советский район гыч Галина Волкова палемдалтын. Кумшо вер Марий Турек район гыч Таисия Чупраковалан логалын. А Лидия Веткинам профессионал семын ойыреныт.

«Марий солык» конкурс 26 ноябрьыштат эртыш. Ынде театр сценыш кусныш. Тыгак выставке лие.

Тушто шке мастарлыкыштым Марий-Турек район гыч Светлана Конышева йолташыж-влак дене пырля, Советский район гыч Любовь Александрова, Ургакш библиотеке пеленсе «Гармония» ÿдырамаш клуб (вуйлатыше Эльвира Бастракова), Йошкар-Ола гыч Светлана Яндукова, Марий кугыжаныш университетын «Цармис» куштышо рÿдерже (вуйлатыше Славик Асмаев), Провой вел Юлъял гыч «Юл сем» фольклор ансамбль (вуйлатыше Анатолий Мартынов) ончыктеныт.

Советский район гыч Галина Волкова 100 ияш солыкшо дене палдарен да, тудым жюри посна палемден. Йошкар-Ола гыч Ираида Степанова ден Кристина Лебедева «Йöратыме качылан тÿрлымö солык» композий дене кумшо верыш лектыныт. Курыкмарий район гыч Петровмыт еш «Вуй пÿтырыме солык» дене кокымшо лийыныт. Провой кундемысе краеведений тоштерын пашаеҥже-влак «Армийыш ужатыме солык» йӱлам ончыктеныт да икымше верым налыныт.

Тиде конкурслан поэтессе Мардан Рая почеламутым лÿмын возен, а Светлана Яндукова семым келыштарен. Тыге солык нерген муро шочын.

Ужатальым мый таҥем
Пеш кужу жаплан
Пöлеклальым солыкем
Мöҥгö пöртылашлан.
Ушештара тек тудо
Мÿндыр ÿдыр таҥжым.
Арала кеч-кушто,
Ешарен тек алжым.
Солык, солык, солыкем,
Йÿд-кечысе сомылем.
Пыштенам мый тушко,
Пуйто шочын суксо,
Эн кугу аралтышым,
Яндар ÿдыр кумылем.
Вучаш сöренам такшым -
Садак тудым пöртылтем.

Эртыш шуко теле-шошо
Солыкем гай ошо.
Вучен шуктышым, коеш,
Таҥем солыкем дене толеш.
Сÿан кечына шуэш,
Шÿвыр-тÿмыр шергылтеш.
Юмо ваштареш шогалына,
Мужыр лийын солыклалтна.

Илыш талгыде эртале,
Вуйна чинче тÿсым нале.
Лачак солыкна гына
Рвезе жапым шарныкта.
Тукымвож гыч ты йÿла
Мемнан суртышто ила.
Тÿҥалтыш рвезе ешыште
Солык лияле верыште.

Статьян авторжо: Эльвира Куклина.

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.