Тек шарнымаш ила курымеш…

Вход на сайт

Сар... Кум букван мут. А тиде мутышто мыняре шучкылык, шужымаш, индырымаш, колымаш... Тиде шÿм-чоным умдо семын курымлан сусыртышо, айдеме тукымын ончыклыкшым, ÿшанжым пытарыше, калык шÿмыштö ужмо-шудымашым ончыктышо мут. Тиде сар пуламырыште нимом ончыде, нигöм чаманыде, икте-весым пуштедымаш. Сöйыштö айдеме айдемылан эн осал тушманыш савырна.

39701+.jpg

...1941 ий 22 июнь. Кеҥеж рÿдö. Шемгишке семын мемнан элышке тушман керылт пурен. Сар тÿҥалме нерген уверым калык рушарнян эрдене радио дене ойлымо гыч пален налын. Пÿтынь совет калык, изижге-кугужге, осал тушман ваштареш ик ешла лÿдде шогалын. Шоҥго, икшыве, ÿдырамаш-влак, нойымашым монден, кумда пасум лым лийде куралыныт, комдым вачеш сакен, шурным ÿденыт, тыге киндым фронтлан ончен куштеныт, фермыште вольыкым шыллан öрдыктареныт, имньым сарыш колтеныт, нимогай нелылыкым ончыде, изи мÿкшла тыршеныт.

Изи икшыве-влакланат пашам шуко ышташ логалын. Кидыште вÿдотыза налмешке шурным сорла дене тÿредыныт. Тыге война изи ньога-влакын модын куржталшашыштым лугыч ыштен, йоча пагыт деч посна да эше курымеш тулыкеш коден… Тыге тылыште илыше-влак сарыште кучедалше-влаклан полыш кидым шуеныт, сеҥымаш кечым лишемдаш полшеныт.

Фашист ваштареш рвезе-влакат, илалше-влакат виян, чулымын кредалыныт. Чыланат Шочмо Элыштым шинчасортала араленыт. Тушманлан ик чÿчалтыш мландымат пуэн огыл. Тиде сарыште шуко еҥ шке ужар вуйжым пыштен. Да, сар ни рвезе, ни шоҥго улметым огеш ончо.

Эртыше сар - вÿран жап... Тиде пагыт нигунамат ок мондалт! Шочмо мландышкына керылтше шем тушман мемнан эрыкнам пытараш, олыкысо пеледышым кошташ, йÿшаш вÿднам аяремдаш, весела мурынам кÿрлаш шонен. Каргыме фашизм кече мучко каваште курныж семын чоҥештылын, корнышто кÿртньö танк-влак вÿдла йогеныт, ял ден кугу ола-влакым ломыжыш савыреныт. Шалатыме уремла дене Гитлерын салтакше-влак ошкылыныт. Нунын неле кемышт дене, шонет, шÿмнам тошкеныт.

Кеч-могай сар нерген кином ончымеке, ик жаплан шинчам кумалтем да эртыше сар илыш мыйын шинча ончылнем сÿретлалтеш... Йÿдшö-кечыже тале кредалмаш кая. Мландыштат, каваштат мÿгырымаш, пудештмаш. Шÿлалтет да кочо шикш логарыш пура, шинчам кочкеш. Шуко йÿк иктыш ушна, кÿдырчö рашкалтыме семын шергылтеш.. . Мланде чытырна. Шÿшкышö пуля ден шокшо осколко лоҥга гыч салтак-влак шеҥынак каят. Тыште я илыше кодат, я кредалмаште курымлан шинчатым петырет. Пагыт, ик жаплан чарне! Жап, чарналте!!!

Ковамын ойлымыжо пылышлан солна:
- Шочмо ялыштым, суртыштым коден, латшым-латкандаш ияш эрге-влак Шочмо мландым аралаш кайышт... Ял пустаҥе. Икмыняр жап гыч илалше, икшыве-влак авашт дене пырял Эстон мланде гыч тыныс верыш толын лектыч, ял калык дене пырля сеҥымаш кечым нунат лишемдаш полшышт.

...Йÿд. Мый шкетын уремыште улам. Шонымаш-влак вуй йыр пöрдыт... Кÿшнö, каваште, тылзе волгалтеш. Мый шÿдыр-влакын чолгыж йÿлымыштым эскерем. Кенета.... Мылам гына тыге конча?! Йÿд каваште самырык геройын сескемалтше шинчажым ужам. Канде шинча пуйто ойла:
- Шÿжарем, мыйынат илымем шуэш ыле! Мыят тыйын семынак шочмо мландем йöратыме шуэш! Шочмо элыште пашам ыштыме шукта!.. Те шуйыза, самырык- влак, мемнан илышаш ÿмырнам. Тек тыныс лиеш тÿняште!!!

Мыняр миллион дене калык геройла колен... Сар, коло миллион наре самырык ÿдыр ден рвезе-влакнам пытарышыч, элнан ончыклыкшым каргышыч.

Шокшо кеҥеж кече... Кидышкем пеледыш аршашым кучен, корно дене ошкылам. Ончылнем - обелиск, тушто мыйын, Эҥерÿмбал ялемын, геройжо-влакын лÿмыштым возымо. Мыняр шуко лÿм! Нуно чыланат, Шочмо мландем, тыйын патырет-влак улыт. Мыйын кочаемын, Лазарь Александрович Александровын, лÿмжымат шöртньö буква дене серен шындыме. Тудым кажне кечын ончем да кугешнем. Кочам сар гыч пел кидан пöртылын, колхоз илышым чоҥымаште варажым тыршен. Но ÿмыржö кужу лийын огыл, сар сусыр тудым лунчыртен. Кочам дене кугешнем, тудат Сеҥымаш кечым лишемдаш полшен.

Морко районын ныл тале, лÿддымö, маска гай патыр эргыже пÿтынь тÿнялан чапланыше талешке улыт: Хаким Хусаинович Хасанов, Василий Иванович Соловьев, Зосим Алексеевич Краснов да Николай Павлович Павлов. Василий Соловьев мемнан пошкудо Изи Корамас ял гыч лийын. Тиде ялыште 1915 ий 9 мартыште шочын. 1942 ийыште Йошкар Армий радамыш логалын. 1943 ийыште Смоленск кундемысе Духовщино cелам аралымаште ойыртемалтын. Тиде ийынак марий рвезе, пеледаш тÿҥалше илышыжым чаманыде, шочмо ялже, калыкше, элже, шке эргыж верч сеҥымашым лишемдаш шонен, фашистын амбразуржым капше дене петырен, совет салтак-влакым ончыко каяш таратен. Патырлыкше, лÿддымылыкшö, патриот кумылжо дене курымашеш шарнымашеш, калык чонеш кодын. Тудлан 1944 ий 4 июньышто Совет Ушем Талешке лÿмым пуэныт.

519185-1399829085.jpg

Пеш кугу тау, Шочмо мландем, тыгай патыр-влакым шочыктыметлан! Тау тыланет тыгай лÿддымö рвезе-влакым куштыметлан! Палем, нуным йомдараш пеш йöсö лийын... Тый нуным тачысе кечынат шарнет! Кажныже тыланет лишыл, шерге... Меат, тачысе, эрласе рвезе тукым, нуным мондышаш огынал. Уке! Колыда мо мыйым, у тукым?! Вуйдам нöлталза да шарнен илыза, кузе тиде Сеҥымаш толын! Мыняре калык шке илышыжым чаманен огыл да чапшым тушман ончылно волтен огыл.

- Пагыт, кушко вара тынаре вашкет?!
А пагытын вашмутшо шокта:
- Ончыко! Айдеме, тыят ончыко вашке! Илышлан куане! Иле, колат, иле-е-е-е! Айдемын ÿмыржö вет омо гай кучык, шÿртö огыл шуяш, йогын вудла ийын эрта, шöн семын пöртылдымын шула.

Адак сар?.. Кöлан кÿлат вара? Молан тылат еҥын ойгыжо, шинчавÿдшö?
Айдеме! Мо тылат ок сите? Молан тый эрыкым саклен от керт тиде тÿняште-е!..

Кугу Ачамланде сарыште сеҥымылан 70 ий темеш.Тудым пÿтынь Россий палемда. Меат Эҥерÿмбал ялыштына обелиск ончыко лектына, Сеҥымаш кечылан куанен, мурым йоҥгалтарена, почеламутым, рыҥ шогалын, салтакла раш каласкалена. Тыланда, шерге фронтовик-влак, сар тулеш когаргыше тукымна, вуйнам мланде марте савена!

Мый каргем шучко сарым! Коло икымше курымышто илыше-влаклан тыныс илышым, тÿрлö калык коклаште келшымашым тыланем! Йоча-влак, герой-влакым шарныза! А вуй ÿмбалнына эреак кава яндар лийже, кече шыман шыргыжше! Тек ик ават шке шочшыжым шучко сарыш огеш ужате! Тек мландÿмбалне пиал озалана!

Автор: Христина Александрова, Морко район Коркатово лицей.

Икымше лаштыкыш пöртылаш>>>

Mari
АНО «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
АНО «Культурно-информационный центр «ИНТЕЛЛЕКТУАЛ»
При использовании материалов сайта ссылка на «Этнокультурный интернет-журнал «Арслан» обязательна.
E-mail: mari-arslan@mail.ru. Тел. 8-917-703-66-24.